شکوه فرش دستباف آذربایجان، بخش دوم
شکوه فرش دستباف آذربایجان، بخش دوم
پنجشنبه، ۶ بهمن ۱۴۰۱
آذربایجان خطهای در سرزمین ایران است که با فرهنگ غنی، هنرهای زیبا و مردمان دلیرش شناخته میشود. در پست پیشین از وبلاگ فرش حیدریان از فرشهای زیبای این منطقه در شهر تبریز گفتیم. اگر علاقهمندید که در مورد قالی دستباف آذربایجان بیشتر بدانید با ما همراه باشید.
فرش دستباف مرند و خوی
شهرستان مرند در ۶۸ کیلومتری شمال غربی تبریز قرار گرفته است. در این شهر از زمانهای قدیم فرشبافی رواج داشته است و شاهد این مدعا یکی از اشعار خاقانی شروانی است که در آن از قالی مرند نام برده شده است:
چون مرا سندس است و استبرق شاید از قالی مرندی نیست
نقشهها و بافتههای مرند و خوی (که در فاصله نزدیک مرند قرار دارد) شباهت زیادی به بافتههای تبریز دارند. کارگاه مشهور حاج جلیلی که از نیمه دوم قرن نوزدهم در این شهر در زمینه فرشبافی فعالیت داشته است با فرشهای مرغوب و اعلای خود به قالیبافی مرند شهرت جهانی داده است.
اردبیل
دوران صفویه اوج کمال قالیبافی در اردبیل بود و مثل خیلی جاهای دیگر این هنر در دوران قاجار در اردبیل دچار رکود شد. حدود ۸۰ سال قبل که این صنعت در مقیاس محدود شروع به رشد کرد، بافندگان اردبیلی با اقتباس از طرحهای بسیار موفق قفقازی و همچنین نقشههای زیبای تبریز مانند طرحهای هراتی، مشایخی، گلدانی، ظل السلطانی و ترنجدار شیخ صفی با پیروی از روشهای متداول بافت در آذربایجان (استفاده از گره ترکی، چله کشیده شده، تاروپود پنبهای، نصب دار قالی در زیرزمین) به فرشبافی خود ظاهری ویژه بخشیدند.
فرشهای بهاصطلاح بازاری اردبیل که به سنه باف نیز مشهورند، فرشهایی یک پوده هستند و ازنظر بافت کیفیتی پایین دارند. گرهها روی شبکه تاروپود بسیار نرم کوبیده میشود و سریع بالا میآید ولی تراکم و دوام این فرشها کم است.
در این شهر فرش در تمام اندازهها بافته میشود و بیشترین اندازههای مورد مصرف زرع و نیم و پردهای و کنارههای معمولی هستند. رنگهای مورداستفاده فیروزهای، سفید، نخودی، کرم، سرنجی، سرمهای و سبز روشن است. بافت فرشهای دستباف ابریشمی بهتازگی در این شهر بسیار زیاد شده است.
سراب
شهرستان سراب که در جنوب شرقی اردبیل قرار گرفته است، در گذشته از مراکز مهم بافت فرش دستباف در آذربایجان بوده است. قالیهای دستباف این ناحیه با ترنجهای ششضلعی در سبک هندسی و رنگهای زنده و براقی چون قرمز، قهوهای، آبی، سرمهای و نخودی بافته میشود. اندازههای موردعلاقه بافندگان در این منطقه زرع ونیم، دو زرعی، کنارههایی به طول ۳ تا ۶ متر و عرض یک متر است. کارگاه مشایخی در سراب با بافت فرشهای ظریف و زیبا در مایه طرحهای ترنجدار هراتی به صنعت فرش این شهر جان تازهای بخشیده است.
هریس
هريس شهری است که در فرشبافی شهرت جهانی دارد. این شهر در کنار جادهای که تبریز را به اهر وصل میکند قرار گرفته است. فرش هریس در سبک شاخه شکسته و هندسی بافته میشود و اندازههای آن متوسط یا بزرگ است. ترنج میانی قالی دستباف هریس، تسلط کاملی بر فرش داشته و لچکها شباهت زیادی با ترنج میانی دارند. با وجود اینکه تمام فرشهای این منطقه در همین سبک بافته میشوند ولی هیچکدام شبیه دیگری نیست.
در گذشته قالیبافان هریس از به کار بردن نقشه پرهیز کرده و از حافظه برای این کار استفاده میکردند. در گذشته در این منطقه پشم گوسفندان شاهسونی که خودشان رنگ میکردند مورد استفاده قرار میگرفت، اما امروزه کلافهای رنگشده از تبریز وارد میشود.
در گذشته قالیبافان هریس فرشهای بسیار ظریف ابریشمی تولید میکردند. بافت استادانه و بینقص و نقشهای جالب آنها چنان بود که گاهی با فرشهای بافت تبریز اشتباه گرفته میشدند. این فرشهای زیبا که در بین کلکسیونرها هواخواهان زیادی دارد بیشتر با الهام از طرحهای، ترنجدار، محرابی، گلدانی، درخت و بوته بافته میشدهاند. گل سرخها و غنچهها و برگهای انتزاعی سراسر فرش هریس را میپوشاند به طوری که کوچکترین جای خالی در آن نمیتوان یافت.
بخشایش
فرش دستباف بخشایش بسیار مشابه قالی دستباف هریس است. در این شهر که از توابع هریس است، قالیهای دستباف با مرغوبیت کمتری نسبت به قالیهای هریس بافته شده و فرشها عمدتاً خشنتر بوده و تراکم کمتری نسبت به هریس دارند.
اهر
قالی دستباف اهر در سبک منحنی با نقش ترنجدار بافته میشود. ترنجهای فرش دستباف اهر اغلب بدون سرترنج بوده و با هشت کلاله جانبی محصور شدهاند. فرش این منطقه متراکم و بهقولمعروف پرگوشت و در اندازههای متغیر و متمایل به چهارگوش بافته میشود.
قرجه
قالی دستباف قرجه یا توسط بافندگان روستاهای مجاور هریس و یا به وسیله عشایر چادرنشین کرد مستقر در این نواحی بافته میشوند. فرشهای عشایری منطقه به شکل معمول نرمبافتتر هستند در حالی که فرشهای روستایی بافت تراکم بیشتری دارند. از مشخصات فرش دستباف قرجه تک پود بودن آنهاست. شبکه تاروپود این فرشها از تارهای پنبهای سفید و پودهای آبی متمایل به خاکستری تشکیل شدهاند. در منطقه قرجه قالیهای دستباف بیشتر به صورت کناره، یا قالیچههای دو زرعی که به نسبت پهنتر از حد معمول هستند بافته میشود. این فرشها در سبک هندسی و اغلب سه ترنجه هستند و حدفاصل ترنجهایشان با اشکال هندسی به رنگ عاجی، قرمز درخشان، سماقی، قهوهای، سرنجی پر میشود.
مشکینشهر
قالی دستباف مشکینشهر شباهت زیادی به فرش دستباف سراب دارد. در مراکز بافندگی مشکینشهر فرشها و کنارههای بادوام و ضخیم با طرحهای هندسی بافته میشوند. در متن سرمهای فرشهای دستباف مشکینشهر اغلب یک ردیف ترنج ششضلعی با محیط هفت و هشتی در رنگ قرمز لاکی بافته میشوند حاشیه قالی دستباف این منطقه، مشتمل بر چهار ردیف نوار همعرض، باریک و پر از نقشمایهها و اشکال هندسی کوچک است.
قره داغ
قالی دستباف قره داغ در ناحیهای از مرکز جمهوری آذربایجان در ماوراء قفقاز تا دشت تبریز بافته میشود. اکثر فرشهای دستباف قره داغ از محصولات ایلهای کوچنشین یا کوهنشینانی است که در روستاهای کوچک زندگی میکنند. فرش دستباف قره داغ در مورد اشکال گیاهی و گلآرایی و در مورد استفاده از نخ پنبه در تاروپود از هنر ایرانی اقتباس کرده و از هنر قفقاز نیز روش انتزاعی کردن هندسی گلها را گرفته است. با توجه به این مسئله که نقشههای متفاوت در این منطقه به هم میرسند، میتوان چنین ادعا کرد که نقش قالیهای این منطقه از ویژگیهای دائمی برخوردار نیست. زمینه قالیهای دستباف این منطقه رنگهایی کمتر درخشان دارند مثل خرمایی، خاکستری، آبی تیره ولی طرحها از رنگهای روشنتر و زندهتر مثل قرمز، زرد سبز و سفید عاجی هستند.
مجموعه فرش حیدریان در کنار طراحی و بافت قالیهای دستبافت ایرانی در مناطق مختلف ایران، مجموعهای از فرشهای دستباف وینتج را نیز از نقاط مختلف ایران گردآوری کرده و در گالریهای مختلف خود به علاقهمندان ارائه میکند. برای مشاهده فرشهای دستباف آذربایجان در مجموعه حیدریان، علاوه بر مراجعه حضوری میتوانید به وبسایت این مجموعه یا فروشگاه صنایعدستی زییین سر بزنید. با ما همراه باشید تا در پستهای بعد فرش سایر مناطق ایران را به شما معرفی کنیم.